Cele i główne założenia innowacji społecznych - część druga

16.10.2017

Definiowanie i cechy charakterystyczne innowacji społecznych

Wzrastająca popularność innowacji społecznych jako sposobów na radzenie sobie z coraz bardziej złożonymi problemami społecznymi i poszukiwania niekonwencjonalnych sposobów radzenia sobie z nimi, sprawiła, że w literaturze znaleźć można szereg definicji tego pojęcia. Warto przytoczyć niektóre z nich dla jasności dalszej analizy tego zagadnienia. Wydany przez Komisję Europejską Przewodnik po innowacjach społecznych definiuje innowacje społeczne:

"jako rozwój i wdrażanie nowych pomysłów (produktów, usług i modeli) w celu zaspokajania potrzeb społecznych i tworzenia nowych relacji społecznych lub współpracy. Stanowią one odpowiedź na naglące potrzeby społeczne, które wpływają na proces interakcji społecznych. (…) Innowacje są nie tylko dobre dla społeczeństwa, ale także zwiększają zdolność do działania. Opierają się na pomysłowości obywateli, organizacji społeczeństwa obywatelskiego, społeczności lokalnych, przedsiębiorstw i urzędników państwowych oraz usług. Są one okazją zarówno dla sektora publicznego, jak i dla rynków są więc po  to, by produkty i usługi lepiej spełniały indywidualne, ale również zbiorowe aspiracje".[1]

Ciekawe podejście do innowacji społecznych przedstawia definicja wypracowana w ramach projektu badawczego finansowanego przez 7 Program Ramowy UE, którego współrealizatorem jest Wrocławskie Centrum Badań EIT+,[2] w dużym stopniu pokrywająca się z zacytowaną wcześniej definicją KE. Ta definicja znajduje się również m.in. w podręczniku dla oceniających projektu EFS, opracowanym przez Ministerstwo Rozwoju:

"Innowacje społeczne to nowe rozwiązania (odnoszące się do produktów, usług, modeli, rynków, procesów itp.), które jednocześnie spełniają społeczną potrzebę (skuteczniej niż istniejące rozwiązania) i doprowadzają do nowych lub ulepszonych  funkcji i relacji, oraz lepszego wykorzystania środków i zasobów. Innymi słowy, innowacje społeczne są dobre dla społeczeństwa, jak i zwiększają zdolność społeczeństwa do działania".[3]

Tabela 1. Pięć kluczowych elementów innowacji społecznej wg. TEPSIE

 

Pięć kluczowych elementów innowacji społecznej:

  • nowość (choć niekoniecznie całkowita oryginalność, ale nowość w jakiejś dziedzinie lub sposobie realizacji)
  • od pomysłu do realizacji (nie wystarczy wymyślić, popisać się oryginalnym myśleniem, nie mającym jednak przełożenia na praktykę)
  • skuteczność (z pewnością większa od dotychczasowych rozwiązań, w możliwie największym stopniu mierzalna zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym)
  • spełnienie potrzeby społecznej
  • poprawa zdolności społeczeństwa do działania (rozumie się w tym tworzenie nowych ról i relacji, rozwój dostępnych zasobów i możliwości lepszego wykorzystania zasobów i środków, zwiększenie udziału grup społecznych narażonych na zmarginalizowanie lub dotychczas niedostatecznie reprezentowanych, dzięki czemu możliwe jest lepsze zaspokajanie ich potrzeb)

Źródło: A.Caulier-Grice, A. Davies, R.Patrick,  W.Norman, Defining Social Innovation. A deliverable of the project: “The theoretical, empirical and policy foundations for building social innovation in Europe” (TEPSIE), European Commission – 7th Framework Programme, Brussels: European Commission, DG Research, 2012, s.22.

W tym samym utrzymana jest definicja stworzona przez Centrum przy Uniwersytecie Stanforda:

"Innowacją społeczną jest każde pożyteczne rozwiązanie społecznej potrzeby bądź problemu, które jest lepsze niż aktualnie stosowane podejścia (w znaczeniu: bardziej efektywne, wydajne, trwałe lub sprawiedliwe) i kreujące wartość (korzyść) płynącą przede wszystkim dla społeczeństwa jako całości niż prywatnych jednostek".[4]

W innowacjach społecznych chodzi o łączenie ze sobą często do tej pory razem nie występujących środków, metod i narzędzi, umiejętność uczenia się na błędach, wyciągania wniosków z dokonań innych i zdolność do aktywnego działania.  Innowacje społeczne wymagają przyjęcia odpowiedniej optyki, które nie zawsze musi zakładać patrzenie przez pryzmat konieczności rozwiązywania dużych problemów, bardziej zaś próby naprawy niewielkiego obszaru rzeczywistości społecznej, aby dopiero w efekcie sprawdzenia, przetestowania tegoż rozwiązania myśleć o szerszej skali i „dyfuzji” wypracowanych rozwiązań w szerszej skali. Dobrze oddają to słowa i przesłanie  chyba jednego z najbardziej znanych propagatorów innowacji społecznych w postaci systemów mikropożyczek Muhammada Yunusa – jeśli ktoś chce poprawić sytuację zdrowotną  konkretnych ludzi, niech nie zaczyna od reformowania systemu opieki zdrowotnej w skali światowej, a od jednego z setek pozornie małych problemów, których w opiece zdrowotnej nie brakuje. Każdy taki mały problem trzeba podzielić na mniejsze części, którymi można się praktycznie zając. Taka oddolna sprężyna wywoływania zmiany jest pewniejsza niż „wielki plan” na masową skalę. Zaczynając bowiem od czego małego, można działać szybko i łatwo korygować ewentualne błędy.[5]

Bez względu na zasięg i skalę innowacji, trafna jest uwaga prof. A Olejniczuk – Merty, że celem innowacji społecznych jest podnoszenie jakości życia społeczeństwa jako całości, a nie tylko wąskich jego grup.[6] Ich podstawowym celem jest rzeczywiste kreowanie określonej wartości społecznej.[7] W innowacjach społecznych ta nowa wartość, prowadząca do zwiększania wydajności gospodarczej i społecznej może być wynikiem zmiany w kulturalnych, normatywnych lub regulacyjnych strukturach rządzących społeczeństwem.[8] Uprawnione będzie zatem stwierdzenie, że o innowacji społecznej można mówić w sytuacji, gdy jest wdrażany pomysł na rozwiązanie problemu społecznego. Nie można jednak gubić z pola widzenia tego, co może budzić nieporozumienia, a  na co zwracają uwagę A.Kesserling i M.Leitner. Chodzi mianowicie o to, że inne miary muszą być używane do oceny innowacji  społecznych aniżeli do innowacji technicznych. Te pierwsze w o wiele większym stopniu odnoszą się do systemu wartości i nie są w tak dużym stopniu zorientowane na tworzenie użyteczności ekonomicznej, której pomiar może być dokonywany poprzez szereg wskaźników odzwierciedlających sukces gospodarczy. Nie zwalnia to jednak autorów i realizatorów innowacji społecznych przed koniecznością poszukiwania metod pomiaru efektywności innowacji społecznych w kontekście jej akceptacji, przyjęcia przez odbiorców do których jest kierowana i możliwości rozprzestrzeniania (upowszechniania). Zgoda co do kształtu innowacji i zastosowania innowacji oraz praktyczne wykorzystanie innowacji powinny stanowić czynniki tak samo ważne jak wskaźniki ekonomiczne, służące zazwyczaj do mierzenia efektów technicznie zorientowanych innowacji. W tym też znaczeniu oczywiste jest, że „przyjęcie/akceptacja przez rynek” rozumiana jako zapłata ceny produktu jako wyniku innowacji technicznej jest zdecydowanie „twardszym” (bardziej mierzalnym) faktem, aniżeli uczestnictwo w określonym przedsięwzięciu organizacyjnym, np. w postaci warsztatów, szkoleń czy innych form aktywności realizowanym w ramach innowacji społecznej, na którego efekty i rzeczywiste oddziaływanie trzeba czasami bardzo długo czekać i nie jest to wpływ jasno dający się wyodrębnić właśnie jako oddziaływanie innowacji.  Dodatkowo trzeba pamiętać, że „uczestnictwo” (albo w badaniu zadeklarowana akceptacja) może być rozumiane według bardzo wielu subiektywnych, indywidualnych skal oceny.[9] Zmiana w postawach i zachowaniach człowieka, pomijając szczególnie silne, często traumatycznych przeżycia losowe, jest z reguły wynikiem długiego procesu aniżeli pojedynczego wydarzenia czy samego uczestnictwa  w nim, jak bardzo nie byłoby ono ciekawe i atrakcyjne. Zagadnienie badania skuteczności i efektów innowacji społecznych będzie przedmiotem kolejnych artykułów.

 

dr Konrad Rokoszewski

Ekspert ds. innowacji społecznych, Ecorys Sp. z o.o.

Państwowa Wyższa szkoła Zawodowa w Skierniewicach

Wyższa Szkoła Informatyki Stosowanej i Zarządzania w Warszawie


[1] Guide to social innovation, European Comission, February  2013, s. 6.

[2] Całe konsorcjum realizujące projekt  TEPSIE (The theoretical, empirical and policy foundations for building social innovation in Europe) obejmuje oprócz Wrocławskiego Centrum Badań EIT sześć następujących organizacji partnerskich: Duński Instytut Technologiczny z Danii; Young Foundation z Wielkiej Brytanii; Uniwersytet w Heidelbergu w Niemczech; Katolicki Uniwersytet  z Portugalii; Atlantis Consulting, z Grecji

[3] J. Caulier-Grice , A.Davies , R.Patrick , W.Norman, Defining Social Innovation. A deliverable of the project: “The theoretical, empirical and policy foundations for building social innovation in Europe” (TEPSIE), European Commission – 7th Framework Programme, Brussels: European Commission, DG Research, 2012, s. 18; Zob. także: także : Skrypt szkolenia e-learningowego „Zasady realizacji projektów innowacyjnych”, MR, Warszawa 2016.

[4] Anna Giza-Poleszczuk, Renata Włoch , Innowacyjne społeczeństwo, [w:] P.Zadura – Lichota (red.), Świt innowacyjnego społeczeństwa. Trendy na najbliższe lata, PARP, Warszawa 2013, s. 75. 

[5] Ze wstępu J.Husnera  do książki  Przedsiębiorstwo społeczne. Kapitalizm dla ludzi zob. M.Yunus, Przedsiębiorstwo społeczne. Kapitalizm dla ludzi, ConCorda  Sp. z o.o., Warszawa 2011, s.12.

[6] A.Olejniczuk -Merta, Wprowadzenie do innowacji społecznych, Podsumowanie konferencji „Innowacje społeczne — od Idei  do upowszechniania efektów”, październik 2014, źródło: https://www.kozminski.edu.pl/fileadmin/Konferencje/Innowacje_spoleczne-publikacja.pdf, dostęp z dnia 31.08.2017

[7] J.A. Phills J.A. Jr., K.Deiglmeier , D.T. Miller D.T., Rediscovering Social Innovation, Stanford Social Innovation Review, 2008,  Vol. 6, No. 4, s. 34-43.

[8] R. Heiscala , Social innovations: structural and power perspectives [w:] T.J. Hamalainen, R. Heiscala (eds.), Social innovations, institutional change and economic performance, Edward Elgar, Cheltenham 2007, s. 52-79.

[9] Por. A.Kesselring, M. Leitner, Soziale Innovationen in Unternehmen, Zentrum für Soziale Innovation,  Unruhe Privatstiftung, Wien, 2008, s.19-22

Projekt „Akcja Inkubacja” jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.