Cele i główne założenia innowacji społecznych - część trzecia

17.11.2017

Podsumowując dotychczasowy wątek rozważań i zaprezentowane podejścia do rozumienia pojęcia innowacji społecznych, zasadnym staje się wymienienie najważniejszych cech charakteryzujących innowacje. Dobrą syntezą w tym zakresie jest opracowanie Wizja 2050. Innowacje społeczne, powstałe jako wynik prac Grupy Roboczej Innowacje Społeczne w projekcie  „Wizja zrównoważonego rozwoju dla polskiego biznesu, 2050” jako to wspólnej inicjatywy Ministerstwa Gospodarki, Ministerstwa Środowiska, Forum Odpowiedzialnego Biznesu i PwC. Zgodnie z tym opracowanie, to co określa innowacje społeczne to:

  1. Społeczny charakter innowacji – mają charakter społeczny z racji dużego zaangażowania społeczeństwa, które jest nie tylko beneficjentem, ale i współtwórcą tych innowacji.
  2. Społeczny cel innowacji społecznych. Jeśli można mówić o podstawowym założeniem tworzenia innowacji społecznych należy  przyjąć z góry cel, któremu mają służyć.  Jest nim  poprawa jakości życia społeczeństwa, rozumiana  jako stopień satysfakcji człowieka (społeczeństwa) z całokształtu swej egzystencji.
  3. Uczestnictwo licznych grup społecznych w procesie tworzenia i realizacji innowacji społecznych. Powstają one  zarówno w biznesie jak i poza biznesem, tworzone przez wiele nowych podmiotów, działających w grupach sformalizowanych i niesformalizowanych, a także przez instytucje o różnym charakterze aktywności i formie własności, coś na kształt „biegu wielu sztafet” do jednego celu”.
  4. Procesowy charakter zmian. Tworzenie i kształtowanie innowacji społecznych nie jest z reguły działaniem incydentalnym, wymaga uporządkowanych działań i systematyczności.
  5. Ulepszenia o zmiany o charakterze stałym, co nie oznacza automatycznie, że nie podlegającym konieczności adaptacji w związku ze zmianami w otoczeniu.
  6. Wykorzystanie w procesach tworzenia innowacji nowej filozofii rozwoju, uznającej człowieka i jego wiedze za siłę sprawczą współczesnego rozwoju, w gospodarce opartej na wiedzy.
  7. Pozostawanie w harmonii ze zrównoważonym rozwojem związanym z celami i środkami innowacji społecznych, w wymyślaniu, realizowaniu bądź korzystaniu których uczestniczą przedstawiciele społeczeństwa, rozumiejący wagę odpowiedzialności za środowisko, w którym żyją oni sami, jak i przyszłe pokolenia.[1] 

Również w przytaczanym wcześniej projekcie TEPSI dokonano podsumowania najważniejszych cech innowacji społecznych, odnoszących się ściśle do skonstruowanej  przez zespół badaczy definicji. Sformułowano łącznie osiem cech zaznaczając, że nie wszystkie one muszą w danej innowacji wystąpić. Wiele z nich jest ze sobą powiązanych, inaczej być tez nie może, bowiem innowacja społeczna nie jest zbiorem przypadkowych działań, ale zawsze planowana i realizowana powinna być zgodnie z przemyślaną koncepcją, ze świadomością jej roli, znaczenia, przeznaczenia, specyfiki uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych czy planowanej dynamiki. Osiem wspomnianych cech to:[2]

  1. Międzysektorowość – innowacje społeczne mogą odnosić się i być realizowane w  różnych sektorach i obejmować organizacje non profit, przedsiębiorstwa handlowe lub społeczne czy państwowe. Nierzadką sytuacją było i będzie tworzenie pewnych rozwiązań w jednym sektorze i ich stopniowa  adaptacja w innych. Częstą sytuacją może być również tworzenie innowacji na granicy między różnymi sektorami i angażowanie we wspólnym działaniu ludzi wywodzących się z różnych sektorów
  2. Otwartość i współpraca – innowacje społeczne często włączają i angażują dużą liczbę ludzi i organizacji społecznych. Ułatwiają to obecnie coraz nowsze zdobycze technologiczne i formy komunikacji oraz przetwarzania informacji. Ta właśnie cecha definiuje przestrzeń dla tzw. „mądrości tłumu” i crowdsourcingu, tzw. ekonomii zakresu (economy of scope) i masowej indywidualizacji.
  3. Działania oddolne – innowacje społeczne są często działaniami oddolnymi. Mogą mieć charakter  działań rozproszonych i lokalnych, wszystko zależy od rodzaju, zasięgu i specyfiki problemów do rozwiązania których są tworzone.
  4. Prosumpcja i koprodukcja – coraz częściej granica między pro­ducentem i konsumentem zaciera się, użytkownicy stają się producentami – także w polityce społecznej. Następuje  zmiana optyki postrzegania  jednostki z pasywnego odbiorcy usług na jego współkreatora i współautora. W innowacjach społecznych ludzie traktowani są już nie w kategoriach „drenowania” w systemie, a bardziej jako ukryte zasoby, z tym ,że ich rola nie ma się ograniczać jedynie do pełnienia  roli konsultanta i użytkownika a iść znacznie dalej – do przejmowania współodpowiedzialności oraz zasobów  od profesjonalistów w realizacji kierowanych do siebie usług.
  5. Mutualizm – to przekonanie, że indywidualne i zbiorowe samopoczucie można uzyskać jedynie w drodze wzajemnego uzależnienia, wzajemnej pomocy. Obecnie jest to wzmacniane nowymi technologiami, które mogą sprzyjać powstawaniu sieci.
  6. Tworzenie nowych ról i relacji społecznych – innowacje społeczne są związane ‘z’ i rozwijane ‘przez’ użytkowników, a nie dostarczane ‘do’ i ‘dla nich’. Społeczne innowacje mogą być zatem określone na podstawie rodzaju związków, które tworzą. Innowacje społeczne mogą wyzwalać nowe stosunki społeczne w różnorodny sposób – mogą prowadzić do nowych form zarządzania, nowych i lepszych form wspólnego działania, poprawy integracji i uczestnictwa grup marginalizowanych, niedostatecznie reprezentowanych. Innowacje społeczne tworzyć́ mogą również nowe role dla użytkowników i beneficjentów, wzmacniając ich pozycje w społeczeństwie i umożliwiając lepsze zaspokojenia ich potrzeb w długim okresie. Często może dochodzić do zamiany ról z użytkownika na producenta, z pacjenta na opiekuna, studenta w nauczyciela.[3]
  7. Lepsze wykorzystanie środków i zasobów – innowacje społeczne często pozwalają na lepsze wykorzystanie zasobów i aktywów, które w wielu sytuacjach mogłyby być zmarnowane, niewykorzystane lub nie używane w ogóle. Innowacje społeczne pozwalają na wykorzystanie talentów indywidualnych jednostek czy kapitału społecznego do skutecznego rozwiązywania problemów społecznych. Często talenty te i kapitał są ukryte i nie w pełni wykorzystane, można to porównać do używanego w naukach o zarządzaniu pojęcia tacit knowledge.
  8. Rozwijanie zasobów i możliwości – wiele innowacji społecznych wyraźnie ma na celu rozwijanie możliwości beneficjentów, umożliwiając zaspokojenie ich potrzeb w dłuższym okresie. Wnioskowanie przebiega zgodnie z założeniem, że ludzie są w stanie kontrolować własne życie i w sobie szukają potrzebnych rozwiązań. Tego typu podejście staje się też wyzwaniem dla rządów i samorządów. Przykładem jest coraz bardziej partycypacyjny charakter lokalnych społeczności w decyzjach publicznych samorządów, w tym wzrastająca popularność budżetów partycypacyjnych czy konsultacji społecznych.

Wiele z tych funkcji jest ściśle ze sobą powiązane – na przykład otwartości, współpraca, działania oddolne i tworzenie nowych ról społecznych. Trudno oczekiwać by w każdej innowacji obecne były wszystkie te cechy, ale oczekiwać można, że powinno być w niej obecnych możliwe dużo z tych cech, a przynajmniej jedna z nich.

Ten stosunkowo krótki przegląd podejść i spojrzeń na innowacje społeczne wyraźnie pokazuje, że jest to bardzo szerokie pojęcie, w obrębie którego można mówić  zarówno o innowacjach produktowych, usługowych, jak i procesowych, które mają sprzyjać tworzeniu no­wych modeli działania (w tym modeli biznesowych), których cechą wspólną jest współtworze­nie rozwiązań problemów społecznych.[4] Wychodząc z tego punktu widzenia, innowacje społeczne stają się sposobem na poprawę jakości życia obywateli, będącą rezultatem ich wdrożenia.[5]

 

dr Konrad Rokoszewski

Ekspert ds. innowacji społecznych, Ecorys Sp. z o.o.

Państwowa Wyższa szkoła Zawodowa w Skierniewicach

Wyższa Szkoła Informatyki Stosowanej i Zarządzania w Warszawie


[1] A.Olejniczuk-Merta, Innowacje społeczne wobec społecznych i gospodarczych wyzwań Polski, [w:] Wizja 2050. Innowacje społeczne. Podsumowanie prac grupy roboczej w 2013 r., PWC, Ministerstwo Gospodarki, Warszawa 2013,  s.13-14.

[2] J. Caulier-Grice, A.Davies, R.Patrick, W.Norman, Defining Social Innovation. A deliverable of the project: “The theoretical, empirical and policy foundations for building social innovation in Europe” (TEPSIE), European Commission – 7th Framework Programme, Brussels: European Commission, DG Research, 2012 s. 21-24.

[3] Zob. programy Expert Patients, Patients Like Me, College Barefoot.

[4] Por. A.Kaszuba, Innowacje w zakresie zarządzania usługami społecznymi na przykładzie usług adresowanych do dzieci niepełnosprawnych z całościowymi zaburzeniami rozwojowymi, Zarządzanie i Edukacja, nr 103, Wydawnictwo Szkoły Wyższej im. B. Jańskiego w Warszawa, Oficyna Wydawnicza Adam, Warszawa listopad-grudzień 2015, s. 132.

[5] Por.G.Mulgan, Innovations: Technology, Governance, Globalization Vol. 1, Nr 2, Spring 2006, s. 145-162.

Projekt „Akcja Inkubacja” jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.